Το άγχος αξιολόγησης στους φοιτητές πανεπιστημίου: Επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, τη γνωστική λειτουργία και στρατηγικές διαχείρισης.

Το άγχος αξιολόγησης, γνωστό και ως άγχος εξετάσεων, αποτελεί μια εμπειρία που βιώνουν συχνά οι φοιτητές πανεπιστημίου, και σε πολλές περιπτώσεις συνοδεύεται από έντονες ψυχολογικές και σωματικές αντιδράσεις. Όπως αναφέρει ο Zeidner (1998), πρόκειται για ένα σύνολο συναισθηματικών, γνωστικών και φυσιολογικών αποκρίσεων που προκύπτουν από τον φόβο της αποτυχίας και τις πιθανές αρνητικές συνέπειες μιας εξεταστικής διαδικασίας (Duraku, 2017). Η παρούσα μελέτη εξετάζει τις επιπτώσεις του άγχους αξιολόγησης στην ψυχική και γνωστική λειτουργία των φοιτητών, καθώς και τις στρατηγικές διαχείρισής του. Στόχος είναι η ανάλυση των ψυχολογικών και βιολογικών μηχανισμών που συνδέονται με το ακαδημαϊκό στρες, καθώς και η παρουσίαση τεκμηριωμένων παρεμβάσεων που μπορούν να βοηθήσουν τους φοιτητές να αντιμετωπίσουν αυτήν την πρόκληση (Jehi et al., 2024).

Το άγχος αξιολόγησης μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχολογία των φοιτητών, οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα γενικευμένου άγχους και, σε αρκετές περιπτώσεις, στην ανάπτυξη συμπτωμάτων κατάθλιψης. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με σχετική μελέτη των Olivera et al., (2023), πολλοί φοιτητές αισθάνονται μια διαρκή πίεση να αποδίδουν άριστα, γεγονός που μπορεί να τους δημιουργήσει αισθήματα ανασφάλειας και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου η συνεχής ακαδημαϊκή πίεση σχετίζεται με την εμφάνιση σοβαρότερων ψυχικών διαταραχών, όπως αγχώδεις διαταραχές ή ακόμα και καταθλιπτικά επεισόδια (Kashif et al., 2024). Όταν οι φοιτητές αισθάνονται ότι δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στις απαιτήσεις των σπουδών τους, μπορεί να εμφανίσουν συμπεριφορές αποφυγής, όπως αναβλητικότητα, κοινωνική απομόνωση και μειωμένη συμμετοχή σε δραστηριότητες που παλαιότερα τους έδιναν χαρά (Barbayannis et al., 2022). Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, η αδυναμία διαχείρισης του άγχους μπορεί να οδηγήσει στην εκδήλωση συναισθημάτων απελπισίας και, δυστυχώς, σε αυξημένο κίνδυνο αυτοκαταστροφικών σκέψεων (Pascoe et al., 2019).

Το άγχος έχει αρνητική επίδραση στη λειτουργική μνήμη, επηρεάζοντας τόσο την προσωρινή αποθήκευση πληροφοριών όσο και την ανάκλησή τους κατά τη διάρκεια εξετάσεων. Οι υψηλές συγκεντρώσεις γλυκοκορτικοειδών, που εκκρίνονται κατά τη διάρκεια του στρες, επηρεάζουν δυσμενώς τη λειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού και του ιππόκαμπου, δομών που είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργική μνήμη και τη μάθηση (Almarzouki, 2024).

Στο πεδίο αυτό, υπάρχουν εμπειρικές έρευνες που έχουν δείξει ότι το ακαδημαϊκό άγχος μπορεί να επηρεάσει την απόδοση των φοιτητών σε γνωστικά τεστ, καθώς μειώνει την ικανότητά τους να συγκεντρωθούν και να ανακαλέσουν πληροφορίες. Συγκεκριμένα, μελέτες με νευροαπεικόνιση έδειξαν ότι οι φοιτητές που βιώνουν υψηλά επίπεδα στρες εμφανίζουν μειωμένη νευρωνική δραστηριότητα στις περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μνήμη και τη συγκέντρωση (Alzyoud et al., 2021).

Επιπλέον, η αίσθηση ελέγχου μπορεί να λειτουργήσει ως ρυθμιστικός παράγοντας, μειώνοντας την αρνητική επίδραση του στρες στη μνήμη και τη συγκέντρωση. Φοιτητές με χαμηλή αντιλαμβανόμενη ικανότητα ελέγχου, εμφάνισαν μεγαλύτερη γνωστική επιβάρυνση και μειωμένη προσοχή σε απαιτητικά γνωστικά τεστ (Lin et al., 2019).

Το άγχος επηρεάζει σημαντικά τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, καθώς προκαλεί αλλαγές στις νευροχημικές διεργασίες του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη γνωστική ευελιξία και την ικανότητα ανάλυσης καταστάσεων. Η υπερβάλλουσα ενεργοποίηση του υποθαλαμικού-υποφυσιακού-επινεφριδιακού (HPA) άξονα οδηγεί σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, τα οποία συσχετίζονται με δυσκολία στην αξιολόγηση κινδύνων και στη λήψη ορθολογικών αποφάσεων (Mather & Lighthall, 2012).

Σύμφωνα με γνωστικά μοντέλα της λήψης αποφάσεων υπό πίεση, το άγχος οδηγεί τους φοιτητές σε πιο παρορμητικές και λιγότερο επεξεργασμένες αποφάσεις. Οι αγχωμένοι φοιτητές τείνουν να βασίζονται σε αυτοματοποιημένες, μη ευέλικτες στρατηγικές, περιορίζοντας την ικανότητά τους να προσαρμόζονται σε νέες πληροφορίες ή να αξιολογούν εναλλακτικές επιλογές (Otto et al., 2013).

Επιπλέον, πειραματικές μελέτες σε ζωικά μοντέλα έδειξαν ότι η έκθεση σε στρες μειώνει τη γνωστική ευελιξία και την ικανότητα προσαρμογής σε αλλαγές στο περιβάλλον, γεγονός που μπορεί να εξηγήσει την επιδείνωση της επίλυσης προβλημάτων σε φοιτητές υπό συνθήκες έντονου άγχους (Graham et al., 2010).

Μία από τις πιο αποτελεσματικές προσεγγίσεις για τη διαχείριση του άγχους αξιολόγησης είναι η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT). Η συγκεκριμένη θεραπευτική μέθοδος βοηθά τους φοιτητές να αναγνωρίσουν τις αρνητικές σκέψεις που σχετίζονται με την αποτυχία και να τις αντικαταστήσουν με πιο ρεαλιστικές και λειτουργικές αντιλήψεις. Μέσα από πρακτικές τεχνικές, όπως η αναδόμηση της σκέψης και η σταδιακή έκθεση σε στρεσογόνες καταστάσεις, οι φοιτητές καταφέρνουν να ελέγχουν καλύτερα τις αντιδράσεις τους στο άγχος και να ενισχύουν την αυτοπεποίθησή τους (Keshi, 2013).

Εξίσου αποτελεσματικές είναι οι τεχνικές ενσυνειδητότητας (mindfulness) και χαλάρωσης. Οι παρεμβάσεις που βασίζονται στην ενσυνειδητότητα (MBIs) έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα ωφέλιμες στη μείωση της ανησυχίας και του άγχους στους φοιτητές. Μελέτες έχουν δείξει ότι η ενσυνειδητότητα μπορεί να είναι εξίσου αποτελεσματική με τη CBT στη διαχείριση του άγχους, καθιστώντας την μια χρήσιμη εναλλακτική στρατηγική (Hofmann & Gómez, 2017).

Η συμμετοχή σε ομάδες υποστήριξης αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό παράγοντα στη μείωση του ακαδημαϊκού στρες. Όταν οι φοιτητές έχουν τη δυνατότητα να μοιραστούν τις ανησυχίες και τις εμπειρίες τους με συνομηλίκους που βιώνουν παρόμοιες προκλήσεις, αισθάνονται λιγότερο μόνοι και περισσότερο κατανοητοί. Οι ομάδες αυτές μπορούν να προσφέρουν πρακτικές συμβουλές και να λειτουργήσουν ως ένα ασφαλές περιβάλλον όπου οι φοιτητές εκφράζουν ελεύθερα τα συναισθήματά τους. Έρευνες δείχνουν ότι η κοινωνική υποστήριξη διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη μείωση των επιπέδων άγχους και στην ενίσχυση της ψυχικής ευεξίας (El Morr et al., 2020).

Η διαχείριση του άγχους δεν περιορίζεται μόνο στις ψυχολογικές παρεμβάσεις, αλλά αντίθετα, μπορεί να συμπεριλάβει και πρακτικές που ενισχύουν τη σωματική υγεία και τη φυσιολογική απόκριση του οργανισμού στο στρες. Ένας από τους πιο φυσικούς και αποτελεσματικούς τρόπους ρύθμισης των επιπέδων του στρες είναι η σωματική άσκηση και η ισορροπημένη διατροφή. Η τακτική φυσική δραστηριότητα, όπως η αερόβια άσκηση ή η γιόγκα, έχει αποδειχθεί ότι μειώνει την έκκριση κορτιζόλης - της ορμόνης του στρες - ενώ παράλληλα αυξάνει την παραγωγή ενδορφινών, οι οποίες βελτιώνουν τη διάθεση και ενισχύουν την αίσθηση ευεξίας. Παράλληλα, μια διατροφή πλούσια σε θρεπτικά συστατικά, όπως τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα και οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β, μπορεί να συμβάλλει στην καλύτερη λειτουργία του εγκεφάλου και στη σταθεροποίηση της διάθεσης (De Bruin et al., 2016).

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπου το άγχος αξιολόγησης είναι έντονο και επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητα του ατόμου, μπορεί να απαιτηθεί φαρμακευτική αγωγή. Αν και οι μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις θεωρούνται η πιο ασφαλής και προτιμώμενη προσέγγιση, σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να χορηγηθούν αγχολυτικά ή αντικαταθλιπτικά φάρμακα υπό την επίβλεψη ειδικού. Η χρήση τέτοιων φαρμάκων στοχεύει στη ρύθμιση των επιπέδων των νευροδιαβιβαστών, όπως η σεροτονίνη και η νοραδρεναλίνη, που εμπλέκονται στη ρύθμιση του άγχους. Ωστόσο, η φαρμακευτική αντιμετώπιση πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως συμπληρωματική στρατηγική και πάντα με προσεκτική ιατρική παρακολούθηση (Khoo et al., 2019).

Μία από τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές διαχείρισης του άγχους είναι η οργάνωση του χρόνου με μεθοδικό τρόπο. Ο προγραμματισμός της μελέτης μέσω χρονοδιαγραμμάτων και η κατανομή του φόρτου εργασίας σε μικρότερα, διαχειρίσιμα τμήματα μπορεί να βοηθήσει τους φοιτητές να μειώσουν το αίσθημα της υπερβολικής πίεσης. Σχετική έρευνα των Crego et al., (2016) έχει δείξει ότι όσοι διαχειρίζονται καλύτερα τον χρόνο τους βιώνουν χαμηλότερα επίπεδα άγχους και έχουν υψηλότερη ακαδημαϊκή απόδοση, καθώς η σταθερή και οργανωμένη μελέτη μειώνει την ανάγκη για εξαντλητικές περιόδους εντατικής προετοιμασίας λίγο πριν τις εξετάσεις.

Εξίσου σημαντικό είναι το περιβάλλον στο οποίο πραγματοποιείται η μελέτη. Ένα ήρεμο, οργανωμένο και άνετο περιβάλλον συμβάλλει στη βελτίωση της συγκέντρωσης και στην ενίσχυση της αποδοτικότητας. Ένα ακατάστατο ή θορυβώδες περιβάλλον μπορεί να αποσπά την προσοχή και να αυξήσει τα επίπεδα στρες, καθιστώντας τη διαδικασία της μάθησης πιο δύσκολη. Μελέτες δείχνουν ότι οι φοιτητές που μελετούν σε κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους έχουν αυξημένη αυτορρύθμιση και μεγαλύτερη ικανότητα να διαχειρίζονται το ακαδημαϊκό τους άγχος (Kalamaz et al., 2024).

Πέρα από τις ατομικές στρατηγικές, η υποστήριξη που προσφέρουν οι εκπαιδευτικοί μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση του άγχους των φοιτητών. Οι καθηγητές που παρέχουν θετική ανατροφοδότηση, διαμορφώνουν ένα υποστηρικτικό μαθησιακό περιβάλλον και ενθαρρύνουν τη δημιουργία ανοιχτού διαλόγου, μπορούν να βοηθήσουν τους φοιτητές να νιώσουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και λιγότερη πίεση. Η στάση των εκπαιδευτικών απέναντι στο άγχος των φοιτητών είναι καθοριστική, καθώς η υποστήριξη και η κατανόηση από την πλευρά τους έχει συνδεθεί με μειωμένα επίπεδα άγχους και μεγαλύτερη ακαδημαϊκή αυτονομία (Pertiwi et al., 2024).

Επιπλέον, η εφαρμογή προγραμμάτων ψυχοεκπαίδευσης στα πανεπιστήμια μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την ευημερία των φοιτητών. Τα προγράμματα αυτά περιλαμβάνουν τεχνικές χαλάρωσης, δεξιότητες διαχείρισης χρόνου και στρατηγικές γνωσιακής αναδόμησης, βοηθώντας τους φοιτητές να αναπτύξουν αποτελεσματικότερους τρόπους αντιμετώπισης του ακαδημαϊκού στρες. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι φοιτητές που συμμετέχουν σε τέτοιου είδους προγράμματα εμφανίζουν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα και καλύτερη διαχείριση των εξεταστικών περιόδων (Sheykhjan, 2015).

Το άγχος αξιολόγησης αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους στρεσογόνους παράγοντες που αντιμετωπίζουν οι φοιτητές, επηρεάζοντας τόσο την ψυχική τους υγεία όσο και τη γνωστική τους λειτουργία. Σε συναισθηματικό επίπεδο, έχει συνδεθεί με αυξημένα επίπεδα άγχους, καταθλιπτικά συμπτώματα, χαμηλή αυτοεκτίμηση και αποφυγή ακαδημαϊκών δραστηριοτήτων.

Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του άγχους αυτού, διάφορες στρατηγικές έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμες. Η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία έχει δείξει θετικά αποτελέσματα στη διαχείριση των δυσλειτουργικών σκέψεων που συνοδεύουν το άγχος. Η πρακτική της ενσυνειδητότητας μπορεί να βοηθήσει στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στη μείωση της ψυχολογικής πίεσης, ενώ η φυσική άσκηση συμβάλλει στην έκκριση ενδορφινών, βελτιώνοντας την ψυχική διάθεση. Η εκπαιδευτική υποστήριξη, μέσα από θετική ανατροφοδότηση και παρεμβάσεις που μειώνουν την πίεση της αξιολόγησης, μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση των φοιτητών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Almarzouki, A. F. (2024). Stress, working memory, and academic performance: a neuroscience perspective. Stress, 27(1). https://doi.org/10.1080/10253890.2024.2364333

Alzyoud, A., Alshorman, O., Masadeh, M., Alkahtani, F., Ra'ed, B., & Abdelrahman. (2021). Learning and Memory under Stress: A Review Study with Evaluation Techniques. Systematic Reviews in Pharmacy, 12(1), 1602–1610. https://www.sysrevpharm.org/articles/learning-and-memory-under-stress-a-review-study-with-evaluation-techniques.pdf

Barbayannis, G., Bandari, M., Zheng, X., Baquerizo, H., Pecor, K. W., & Ming, X. (2022). Academic Stress and Mental Well-Being in College Students: Correlations, Affected Groups, and COVID-19. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.886344

Crego. (2016). Stress and Academic Performance in Dental Students: The Role of Coping Strategies and Examination-Related Self-Efficacy. Journal of Dental Education, 80(2). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26834134/

De Bruin, I. (2016). A RCT Comparing Daily Mindfulness Meditations, Biofeedback Exercises, and Daily Physical Exercise on Attention Control, Executive Functioning, Mindful Awareness, Self-Compassion, and Worrying in Stressed Young Adults. Mindfulness, 7(5), 1182–1192. https://doi.org/10.1007/s12671-016-0561-5

Duraku, Z. H. (2017). Factors Influencing Test Anxiety Among University Students. The European Journal of Social & Behavioural Sciences, 18(1), 69–78. https://doi.org/10.15405/ejsbs.206

El Morr, C. E., Ritvo, P., Ahmad, F., & Rahim Moineddin. (2020). Effectiveness of an 8-Week Web-Based Mindfulness Virtual Community Intervention for University Students on Symptoms of Stress, Anxiety, and Depression: Randomized Controlled Trial. JMIR Mental Health, 7(7), e18595–e18595. https://doi.org/10.2196/18595

Graham, L. K., Yoon, T., & Kim, J. J. (2010). Stress impairs optimal behavior in a water foraging choice task in rats. Learning & Memory, 17(1), 1–4. https://doi.org/10.1101/lm.1605510

Hofmann, S. G., & Gómez, A. F. (2017). Mindfulness-Based Interventions for Anxiety and Depression. Psychiatric Clinics of North America, 40(4), 739–749. https://doi.org/10.1016/j.psc.2017.08.008

Jehi, T., Mulvey, M., Emiliya Shulgan, Burke, E., Dean, M., Betancourt, J., Carliss, G., Khan, R., Nader Majzoub, Reham Halawani, Beeson, L., & Zeman, C. (2024). Anxiety, Depression, Stress, and Test Anxiety are Inversely Associated with Academic Performance Among Undergraduate Students Post-COVID-19 Confinement. American Journal of Health Education, 55(2), 89–99. https://doi.org/10.1080/19325037.2023.2296943

Kalamaz V., Krasnopir A., & Doroshchuk, A. (2024). COPING STRATEGIES AS A COMPONENT OF SELF-REGULATION OF STUDENTS’ EDUCATIONAL ACTIVITIES. Scientific Notes of Ostroh Academy National University Psychology Series, 1(17), 34–41. https://doi.org/10.25264/2415-7384-2024-17-34-41

Kashif, M. F., Tabassum, R., & Bibi, S. (2024). EFFECTS OF ACADEMIC STRESS ON MENTAL HEALTH ISSUES AMONG UNIVERSITY STUDENTS. Journal of Social Sciences Development, 3(2), 170–182. https://doi.org/10.53664/jssd/03-02-2024-14-170-182

Keshi, A. K. (2013). Effectiveness of cognitive behavior therapy on academic stress among high school students. https://www.semanticscholar.org/paper/Effectiveness-of-cognitive-behavior-therapy-on-high-Keshi/cf55bb87982793e507a6503764b99e810c1f1f46

Khoo, E.-L., Small, R., Cheng, W., Hatchard, T., Glynn, B., Rice, D. B., Skidmore, B., Kenny, S., Hutton, B., & Poulin, P. A. (2019). Comparative evaluation of group-based mindfulness-based stress reduction and cognitive behavioural therapy for the treatment and management of chronic pain: A systematic review and network meta-analysis. Evidence-Based Mental Health, 22(1), 26–35. https://doi.org/10.1136/ebmental-2018-300062

Lin, L., Zhang, J., Wang, P., Bai, X., Sun, X., & Zhang, L. (2019). Perceived control moderates the impact of academic stress on the attention process of working memory in male college students. Stress, 23(3), 256–264. https://doi.org/10.1080/10253890.2019.1669557

Mather, M., & Lighthall, N. R. (2012). Risk and Reward Are Processed Differently in Decisions Made Under Stress. Current Directions in Psychological Science, 21(1), 36–41. https://doi.org/10.1177/0963721411429452

Olivera, P. C., Gordillo, P. G., Hernán Naranjo Mejía, La, I., Chacón, A. G., & Unzueta, A. S. (2023). Academic stress as a predictor of mental health in university students. Cogent Education, 10(2). https://doi.org/10.1080/2331186x.2023.2232686

Otto, A. R., Raio, C. M., Chiang, A., Phelps, E. A., & Daw, N. D. (2013). Working-memory capacity protects model-based learning from stress. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(52), 20941–20946. https://doi.org/10.1073/pnas.1312011110

Pascoe, M. C., Hetrick, S. E., & Parker, A. G. (2019). The impact of stress on students in secondary school and higher education. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 104–112. https://doi.org/10.1080/02673843.2019.1596823

Pertiwi, M. A., Herdian Herdian, Dyah Astorini Wulandari, & Nur, R. (2024). Supportive Families and Self-Compassion: Keys to Alleviating Academic Stress in Thesis-Engaged Undergraduate Students in Indonesia. International Journal of Innovative Research in Multidisciplinary Education, 03(03). https://doi.org/10.58806/ijirme.2024.v3i3n23

Sheykhjan, T. (2015). Health Education Strategies for Coping with Academic Stress Health Education Strategies for Coping with Academic Stress Proactive Stress Coping Strategies for Developing Mental Well Being Organized by. https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED565791.pdf

Zeidner, M. (1998). Test anxiety: The state of the art. Plenum Press.