Ανεκπλήρωτες Επιθυμίες

Όταν τα όνειρα των γονιών γίνονται βάρος για τα παιδιά

Η σχέση γονιού-παιδιού είναι μία από τις πιο καθοριστικές για την ψυχολογική ανάπτυξη του ανθρώπου. Οι γονείς δεν είναι απλώς εκείνοι που φροντίζουν, καθοδηγούν και προστατεύουν. Είναι οι πρώτοι καθρέφτες μέσα από τους οποίους το παιδί ανακαλύπτει ποιος είναι. Όμως, αυτός ο καθρέφτης μερικές φορές παραμορφώνει. Συχνά, οι γονείς συνειδητά ή ασυνείδητα προβάλλουν στα παιδιά τους τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες, τα όνειρα και τις απογοητεύσεις της δικής τους ζωής. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που δεν γεννιέται από κακή πρόθεση, αλλά από ανθρώπινη αδυναμία. Η ανάγκη να βρούμε μέσα από το παιδί μας μια δεύτερη ευκαιρία να ζήσουμε ό,τι δεν ζήσαμε (Murray et al., 2021).

Η ψυχαναλυτική θεμελίωση της προβολής

Η έννοια της προβολής έχει τις ρίζες της στην ψυχαναλυτική θεωρία. Ο Freud (1911/1958) περιέγραψε την προβολή ως έναν μηχανισμό άμυνας, μέσω του οποίου το άτομο αποδίδει σε άλλους συναισθήματα, επιθυμίες ή συγκρούσεις που δεν μπορεί να αναγνωρίσει μέσα του. Στο πλαίσιο της γονεϊκότητας, η προβολή παίρνει μια ιδιαίτερη μορφή. Οι γονείς, συχνά ασυνείδητα, προβάλλουν στα παιδιά τους τα δικά τους απωθημένα όνειρα και φόβους, επιχειρώντας να τα ζήσουν μέσω εκείνων (Blos, 1979). Αυτή η ασυνείδητη διεργασία δεν είναι απαραίτητα κακοπροαίρετη. Αντιθέτως, πηγάζει συχνά από την αγάπη και την επιθυμία των γονιών να δουν τα παιδιά τους να «τα καταφέρνουν καλύτερα». Ωστόσο, όταν αυτή η προσδοκία μετατρέπεται σε πίεση ή ταύτιση, το παιδί μπορεί να βιώσει έντονη ψυχική σύγχυση. Δεν ξέρει πλέον αν οι επιθυμίες του είναι πραγματικά δικές του ή αν αποτελούν συνέχεια ενός ξένου ονείρου.

Από το «θέλω το καλό σου» στο «θέλω να γίνεις εγώ»

Η ανάγκη των γονιών να «διορθώσουν» μέσα από τα παιδιά τους όσα εκείνοι δεν έζησαν είναι ένα φαινόμενο που έχει περιγραφεί ευρέως στην αναπτυξιακή ψυχολογία (Kohut, 1977). Οι γονείς που δεν πραγματοποίησαν τις φιλοδοξίες τους είτε λόγω συνθηκών είτε λόγω εσωτερικών περιορισμών συχνά προσπαθούν να τις αναβιώσουν μέσα από τα παιδιά τους. Ο πατέρας που ήθελε να γίνει γιατρός, η μητέρα που ονειρευόταν να χορέψει στη σκηνή, ο αθλητής που εγκατέλειψε νωρίς, όλοι μπορεί να βρουν στο παιδί τους την προέκταση του ανεκπλήρωτου εαυτού τους. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως ναρκισσιστική ταύτιση, περιγράφεται από τον Winnicott (1960) ως μια μορφή «συναισθηματικής εισβολής» στην ταυτότητα του παιδιού. Ο γονιός δεν επιτρέπει στο παιδί να γίνει ο εαυτός του, αλλά το «καταλαμβάνει» ψυχικά, αναμένοντας να πραγματώσει μέσω εκείνου την προσωπική του ιστορία. Η φράση «το κάνω για το καλό σου» αποκτά έτσι μια διφορούμενη χροιά. Το «καλό» αφορά συχνά την επανόρθωση του παρελθόντος του γονιού και όχι τις πραγματικές ανάγκες του παιδιού.

Η επιρροή στη διαμόρφωση της ταυτότητας του παιδιού

Η παιδική και εφηβική ηλικία αποτελούν κρίσιμες περιόδους για την ανάπτυξη της προσωπικής ταυτότητας (Erikson, 1968). Όταν οι γονεϊκές προβολές είναι έντονες, το παιδί δυσκολεύεται να διαχωρίσει τον εαυτό του από τις προσδοκίες των άλλων. Μαθαίνει να ζει όχι με βάση το «ποιος είμαι», αλλά με βάση το «ποιος πρέπει να είμαι για να αγαπηθώ». Αυτή η εσωτερική σύγκρουση μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, τελειοθηρία ή ακόμη και σε διαταραχές αυτοεκτίμησης στην ενήλικη ζωή (Assor et al., 2004).

Η ψυχοδυναμική θεωρία μιλά εδώ για την έννοια του ενδοβολημένου γονέα. Δηλαδή του εσωτερικού «κριτή» που επαναλαμβάνει μέσα μας τη φωνή των γονεϊκών προσδοκιών. Το παιδί μαθαίνει να εσωτερικεύει αυτή τη φωνή, ακόμα κι όταν ενηλικιώνεται, με αποτέλεσμα να αισθάνεται συνεχώς ανεπαρκές ή ένοχο όταν δεν ανταποκρίνεται σε εξωτερικά πρότυπα επιτυχίας (Benjamin, 1996).

Η ψυχολογική «κληρονομιά» των ανεκπλήρωτων ονείρων

Πολλές φορές, τα παιδιά αυτών των γονιών φτάνουν στην ενηλικίωση με μια υποδόρια αίσθηση χρέους. Το να πετύχουν, να μην απογοητεύσουν, να συνεχίσουν κάτι που δεν είναι δικό τους. Η συναισθηματική αυτή κληρονομιά μπορεί να οδηγήσει σε υπερπροσπάθεια, σε εσωτερική κόπωση ή και σε επαναστατική απόρριψη των γονεϊκών προσδοκιών. Και στις δύο περιπτώσεις, το άτομο ορίζει τον εαυτό του σε σχέση με τον γονιό όχι ανεξάρτητα από αυτόν (Josselson, 1994). Ορισμένοι ερευνητές μιλούν για το φαινόμενο του γονεϊκού ναρκισσισμού, όπου το παιδί αντιμετωπίζεται ως προέκταση της γονεϊκής αυτοεικόνας (Hendin & Cheek, 1997). Όσο πιο έντονη είναι η ανάγκη του γονιού να «διορθώσει» το παρελθόν του μέσα από το παιδί, τόσο περισσότερο μειώνεται ο ψυχολογικός χώρος του παιδιού να εξερευνήσει τη δική του ταυτότητα. Η υπερπροστασία, η υπερεμπλοκή και η συνεχής σύγκριση με «πρότυπα επιτυχίας» λειτουργούν σαν αόρατα δεσμά.

Η ενσυναίσθηση ως αντίβαρο στην προβολή

Η ψυχολογική ωριμότητα του γονιού δεν μετριέται από το πόσα προσφέρει, αλλά από το πόσο μπορεί να δει το παιδί του ως ξεχωριστό υποκείμενο. Η ικανότητα για ενσυναίσθηση, το να μπαίνει κανείς στη θέση του άλλου χωρίς να προβάλλει τον εαυτό του είναι το κλειδί για την αποφυγή της προβολής (Fonagy & Target, 1997). Ο γονιός που μπορεί να «διαβάσει» τις εσωτερικές καταστάσεις του παιδιού του, χωρίς να τις ερμηνεύει μέσα από τον δικό του φακό, ενισχύει την αυθεντική ανάπτυξη της ταυτότητάς του. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να είναι «τέλειοι» ή εντελώς ουδέτεροι. Η ανθρώπινη σχέση περιλαμβάνει πάντοτε αλληλεπιδράσεις, προσδοκίες και συναισθηματικά δεσίματα. Το ζητούμενο είναι η συνειδητότητα. Το να μπορούν να αναγνωρίζουν πότε οι επιθυμίες τους ανήκουν σε εκείνους και όχι στα παιδιά τους. Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να βοηθήσει τους γονείς να συνειδητοποιήσουν αυτές τις ασυνείδητες ταυτίσεις και να απελευθερώσουν τα παιδιά τους από τον ρόλο του «διορθωτή» της οικογενειακής ιστορίας (Stolorow et al., 1994).

Από τη μετάδοση του βάρους στη μετάδοση της αποδοχής

Όταν οι γονείς κατορθώσουν να συμφιλιωθούν με τα δικά τους ανεκπλήρωτα όνειρα, τότε απελευθερώνουν το παιδί από το άγχος να τα πραγματοποιήσει. Αυτή η συμφιλίωση δεν σημαίνει παραίτηση, αλλά αυτογνωσία. Την αναγνώριση ότι κάθε ζωή είναι μοναδική και δεν χρειάζεται να επαναληφθεί μέσα από άλλη.

Η μεταμόρφωση αυτή επιτρέπει μια σχέση πιο αυθεντική, όπου το παιδί δεν είναι προέκταση, αλλά συνοδοιπόρος. Ο γονιός γίνεται καθρέφτης που δεν παραμορφώνει, αλλά αντανακλά με καθαρότητα, επιτρέποντας στο παιδί να δει τον εαυτό του όπως είναι και όχι όπως «θα έπρεπε» να είναι. Όπως επισημαίνει ο Winnicott (1965), ο «αρκετά καλός γονιός» δεν είναι αυτός που προβάλλει τελειότητα, αλλά εκείνος που επιτρέπει στο παιδί να είναι αληθινό.

Συζήτηση

Η προβολή των ανεκπλήρωτων ονείρων στα παιδιά αποτελεί μια ήσυχη, αλλά βαθιά μορφή ψυχολογικής κληρονομιάς. Δεν προέρχεται από έλλειψη αγάπης, αλλά από μια υπερβολική αγάπη που δεν ξεχωρίζει το «εγώ» από το «εσύ». Ωστόσο, κάθε σχέση που βασίζεται στην ταύτιση χρειάζεται κάποτε να μετατραπεί σε σχέση αναγνώρισης. Όταν ο γονιός μπορέσει να πει μέσα του «το παιδί μου δεν είναι εγώ», τότε δίνει το μεγαλύτερο δώρο. Την ελευθερία να γίνει ο εαυτός του. Και ίσως, μέσα από αυτή την αποδοχή, να βιώσει κι ο ίδιος μια δική του εσωτερική ίαση. Το να αφήνεις το παιδί να ζήσει τη δική του ζωή είναι κι αυτός ένας τρόπος να συμφιλιωθείς με τη δική σου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Assor, A., Roth, G., & Deci, E. L. (2004). The emotional costs of parents’ conditional regard: A self-determination theory analysis. Journal of Personality, 72(1), 47–88.

Benjamin, J. (1996). Bonds of love: Psychoanalysis, feminism, and the problem of domination. Pantheon Books.

Blos, P. (1979). The adolescent passage: Developmental issues.International Universities Press.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis.W. W. Norton & Company.

Fonagy, P., & Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679–700.

Freud, S. (1958). Psychoanalytic notes on an autobiographical account of a case of paranoia (Dementia paranoides). In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud(Vol. 12, pp. 1–82). Hogarth Press. (Original work published 1911)

Hendin, H. M., & Cheek, J. M. (1997). Narcissism and the self. Journal of Research in Personality, 31(4), 588–599.

Josselson, R. (1994). The theory of identity development and the question of intervention. Advances in Personal Relationships, 5, 81–108.

Kohut, H. (1977). The restoration of the self.International Universities Press.

Murray, K. W., Burke, J. D., & Robinson, L. (2021). Parenting, projection, and psychological control: Understanding intergenerational patterns. Journal of Family Psychology, 35(6), 812–823.

Stolorow, R. D., Brandchaft, B., & Atwood, G. E. (1994). The intersubjective perspective. Jason Aronson.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. In The maturational processes and the facilitating environment* (pp. 140–152). Hogarth Press.

Winnicott, D. W. (1965). The family and individual development.Tavistock Publications.