Επιλόχεια Κατάθλιψη

Η γέννηση ενός παιδιού αποτελεί ένα από τα πιο βαθιά και συγκινητικά γεγονότα στη ζωή μιας γυναίκας. Είναι μια περίοδος που συνδέεται με συναισθήματα ευτυχίας, προσδοκίας και ολοκλήρωσης. Ωστόσο, η μητρότητα δεν είναι πάντοτε ταυτισμένη με τη χαρά. Για ένα σημαντικό ποσοστό γυναικών, η περίοδος μετά τον τοκετό συνοδεύεται από συναισθηματικό πόνο, άγχος και απογοήτευση. Η επιλόχεια κατάθλιψη (ΕΚ) αποτελεί μια από τις πιο συχνές και σοβαρές ψυχικές διαταραχές της λοχείας, με επιπτώσεις που εκτείνονται πέρα από τη μητέρα, αγγίζοντας το βρέφος, την οικογένεια και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο (American Psychiatric Association, 2022).

Η ΕΚ δεν πρέπει να συγχέεται με τη λεγόμενη «μελαγχολία της λοχείας» ή baby blues, μια παροδική συναισθηματική ευαισθησία που βιώνουν πολλές μητέρες τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό και που υποχωρεί χωρίς θεραπευτική παρέμβαση. Αντιθέτως, η επιλόχεια κατάθλιψη χαρακτηρίζεται από επίμονη θλίψη, απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα προκαλούσαν ευχαρίστηση, έντονη κόπωση, διαταραχές ύπνου, αίσθημα ενοχής και αναξιότητας, και, σε ορισμένες περιπτώσεις, σκέψεις απελπισίας ή αυτοκτονίας (O’Hara & McCabe, 2013). Πρόκειται για μια ψυχική κατάσταση που δεν υποχωρεί από μόνη της και απαιτεί αναγνώριση, κατανόηση και υποστήριξη.

Η επίπτωση της επιλόχειας κατάθλιψης ποικίλλει ανάλογα με τη χώρα και τα κοινωνικοοικονομικά δεδομένα, αλλά διεθνώς εκτιμάται ότι 10% έως 20% των γυναικών παρουσιάζουν συμπτώματα κατάθλιψης μέσα στους πρώτους μήνες μετά τον τοκετό (Gavin et al., 2005). Στην Ελλάδα, τα ποσοστά φαίνεται να κυμαίνονται στα ίδια επίπεδα, ενώ μελέτες επισημαίνουν ότι συχνά η ΕΚ παραμένει αδιάγνωστη, καθώς πολλές μητέρες αποφεύγουν να εκφράσουν τα συναισθήματά τους λόγω φόβου, ενοχής ή κοινωνικού στιγματισμού (Μπεκιάρη & Παπαδοπούλου, 2021).

Οι αιτίες της επιλόχειας κατάθλιψης είναι σύνθετες και πολυπαραγοντικές. Σε βιολογικό επίπεδο, η δραματική πτώση των ορμονών, ιδίως των οιστρογόνων και της προγεστερόνης  μετά τον τοκετό,  επηρεάζει άμεσα τους νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου που ρυθμίζουν τη διάθεση (Bloch et al., 2003). Παράλληλα, η σωματική εξάντληση, οι αλλαγές στον ύπνο και η φυσιολογική προσαρμογή του σώματος στη νέα πραγματικότητα δημιουργούν πρόσφορο έδαφος για συναισθηματική απορρύθμιση. Οι γυναίκες με ιστορικό κατάθλιψης ή άγχους, ή με προεμμηνορροϊκό σύνδρομο, φαίνεται να έχουν αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης ΕΚ (Stewart & Vigod, 2016).

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η μητρότητα φέρνει στην επιφάνεια βαθύτερους φόβους και συγκρούσεις. Πολλές γυναίκες νιώθουν ότι δεν ανταποκρίνονται στις ιδανικές προσδοκίες της κοινωνίας για τη «τέλεια μητέρα». Η συνεχής έκθεση σε εικόνες μητρότητας  χωρίς δυσκολίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει το αίσθημα ανεπάρκειας. Επιπλέον, οι γυναίκες που έχουν βιώσει τραυματικές εμπειρίες τοκετού, αποβολές ή ψυχολογικά τραύματα στο παρελθόν  είναι πιο ευάλωτες (Beck, 2001). Συχνά, οι ίδιες περιγράφουν την εμπειρία τους ως «αόρατη» , μια μάχη που διεξάγεται εσωτερικά, πίσω από χαμόγελα και προσποιητή ηρεμία.

Οι κοινωνικοί παράγοντες είναι εξίσου σημαντικοί. Η έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης, η απουσία βοήθειας από τον σύντροφο, οι οικονομικές πιέσεις και η απομόνωση στο σπίτι με το βρέφος αποτελούν βασικούς παράγοντες κινδύνου (Dennis & Letourneau, 2007). Σε κοινωνίες όπου η μητρότητα εξιδανικεύεται, η γυναίκα αισθάνεται συχνά ντροπή να παραδεχθεί ότι δυσκολεύεται να συνδεθεί συναισθηματικά με το παιδί της. Το στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία λειτουργεί ανασταλτικά στο να ζητήσει βοήθεια (Papadopoulos, 2018). Έτσι, η ΕΚ συχνά εξελίσσεται σιωπηλά, με τις μητέρες να νιώθουν εγκλωβισμένες ανάμεσα στην κοινωνική πίεση και τη συναισθηματική τους πραγματικότητα.

Οι συνέπειες της επιλόχειας κατάθλιψης είναι βαθιές και αγγίζουν ολόκληρο το οικογενειακό σύστημα. Η μητέρα βιώνει συναισθηματική αποστασιοποίηση από το βρέφος, αδυναμία ανταπόκρισης στις ανάγκες του και μείωση της αίσθησης σύνδεσης.  Αυτό μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη διαδικασία δημιουργίας ασφαλούς δεσμού, θεμελιώδους για την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού (Field, 2010). Έρευνες δείχνουν ότι τα βρέφη μητέρων με ΕΚ εμφανίζουν αυξημένο στρες, μειωμένη κοινωνική ανταπόκριση και καθυστερήσεις στη γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη (Murray et al., 1999). Παράλληλα, η κατάθλιψη της  μητέρας μπορεί να επηρεάσει τη δυναμική της σχέσης με τον σύντροφο, προκαλώντας εντάσεις, αποξένωση και δευτερογενές στρες (Goodman, 2004).

Η θεραπευτική προσέγγιση της επιλόχειας κατάθλιψης πρέπει να είναι ολιστική και να περιλαμβάνει ψυχολογική, φαρμακολογική και κοινωνική υποστήριξη. Η ψυχοθεραπεία έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική, ειδικά η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) και η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία (IPT), οι οποίες βοηθούν τη μητέρα να αναγνωρίσει τις δυσλειτουργικές σκέψεις, να αναπτύξει στρατηγικές αντιμετώπισης και να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή της (Sockol, 2015). Η συμμετοχή του συντρόφου στη θεραπεία και η ενδυνάμωση του οικογενειακού πλαισίου αποτελούν κρίσιμους παράγοντες ανάρρωσης.

Σε περιπτώσεις μέτριας ή σοβαρής ΕΚ, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να είναι αναγκαία. Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα, ιδίως οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs), χρησιμοποιούνται με προσοχή υπό ιατρική παρακολούθηση, ειδικά όταν η μητέρα θηλάζει (Yonkers et al., 2009). Η απόφαση για φαρμακοθεραπεία πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων όσο και τις ανάγκες της μητέρας και του παιδιού.

Η κοινωνική υποστήριξη αποτελεί εξίσου θεμελιώδες στοιχείο της αποκατάστασης. Οι ομάδες υποστήριξης μητέρων, οι ψυχοεκπαιδευτικές παρεμβάσεις και η εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας στη διάγνωση και διαχείριση της ΕΚ είναι ζωτικής σημασίας (Dennis & Chung-Lee, 2006). Η πρόληψη μέσω ενημέρωσης και η δημιουργία φιλικών προς τη μητέρα πολιτικών υγείας μπορούν να μειώσουν σημαντικά την επίπτωση και τη σοβαρότητα της διαταραχής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). APA Publishing.

Beck, C. T. (2001). Predictors of postpartum depression: An update. Nursing Research, 50(5), 275–285. (https://doi.org/10.1097/00006199-200109000-00004)

Beck, C. T. (2006). Postpartum depression: It isn’t just the blues. American Journal of Nursing, 106(5), 40–50 (https://doi.org/10.1097/00000446-200605000-00020)

Bloch, M., Daly, R. C., & Rubinow, D. R. (2003). Endocrine factors in the etiology of postpartum depression. Comprehensive Psychiatry, 44(3), 234–246.

Dennis, C. L., & Letourneau, N. (2007). Global and relationship-specific perceptions of support and the development of postpartum depressive symptomatology. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 42(5), 389–395.

Dennis, C. L., & Chung-Lee, L. (2006). Postpartum depression help-seeking barriers and maternal treatment preferences: A qualitative systematic review. Birth, 33(4), 323–331.

Field, T. (2010). Postpartum depression effects on early interactions, parenting, and safety practices: A review. Infant Behavior and Development, 33(1), 1–6.

Gavin, N. I., Gaynes, B. N., Lohr, K. N., Meltzer-Brody, S., Gartlehner, G., & Swinson, T. (2005). Perinatal depression: A systematic review of prevalence and incidence. Obstetrics & Gynecology, 106(5), 1071–1083.

Goodman, J. H. (2004). Paternal postpartum depression, its relationship to maternal postpartum depression, and implications for family health. Journal of Advanced Nursing, 45(1), 26–35.

Murray, L., Fiori-Cowley, A., Hooper, R., & Cooper, P. (1999). The impact of postnatal depression and associated adversity on early mother–infant interactions and later infant outcome. Child Development, 70(3), 583–597.

O’Hara, M. W., & McCabe, J. E. (2013). Postpartum depression: Current status and future directions. Annual Review of Clinical Psychology, 9, 379–407.

Papadopoulos, C. (2018). Cultural perspectives on perinatal mental health: Implications for clinical practice. International Journal of Social Psychiatry, 64(4), 324–331.

Stewart, D. E., & Vigod, S. N. (2016). Postpartum depression: Pathophysiology, treatment, and emerging therapeutics. Annual Review of Medicine, 67, 231–245.

Μπεκιάρη, Ε., & Παπαδοπούλου, Ε. (2021). Η επιλόχεια κατάθλιψη στην ελληνική πραγματικότητα: Ψυχοκοινωνικές διαστάσεις και ανάγκες παρέμβασης. Ψυχολογία και Υγεία, 10(2), 45–58.

Yonkers, K. A., Vigod, S. N., & Ross, L. E. (2009). Diagnosis, pathophysiology, and management of mood disorders in pregnant and postpartum women. Obstetrics and Gynecology, 114(3), 703–713.