Εξαρτητική Διαταραχή Προσωπικότητας

Η ανθρώπινη ψυχολογία χαρακτηρίζεται από μια βαθιά ανάγκη για σύνδεση και ασφάλεια. Όταν αυτή η ανάγκη αποκτά ακραία μορφή, μπορεί να οδηγήσει σε συμπεριφορές  που δυσχεραίνουν την αυτονομία και την ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα του ατόμου. Η εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας (Dependent Personality Disorder, DPD) αποτελεί μια διαταραχή που χαρακτηρίζεται από υπερβολική εξάρτηση από άλλους, υποτακτικότητα, δυσκολία στη λήψη αποφάσεων και έντονο φόβο εγκατάλειψης (American Psychiatric Association, 2022). Παρά την κλινική της διάσταση, η διαταραχή αυτή δεν είναι μόνο μια συλλογή συμπτωμάτων αλλά μια έκφραση βαθιάς ανθρώπινης ανάγκης για φροντίδα, αναγνώριση και ασφάλεια.

Τα άτομα με DPD συχνά βιώνουν έντονη αίσθηση ανεπάρκειας και φόβο να μείνουν μόνα τους. Οι καθημερινές αποφάσεις, από τις πιο μικρές μέχρι τις σημαντικές, μπορεί να προκαλούν έντονο άγχος, καθώς το άτομο δυσκολεύεται να εμπιστευθεί τη δική του κρίση (Bornstein, 1993). Αυτή η δυσκολία δεν οφείλεται σε έλλειψη νοημοσύνης ή ικανότητας, αλλά σε εσωτερικευμένη ανασφάλεια που έχει βαθιές  ρίζες στις πρώιμες εμπειρίες ανάπτυξης. Συχνά, η ανατροφή περιλαμβάνει υπερβολική κριτική ή έλλειψη σταθερής υποστήριξης, γεγονός που ενισχύει την αίσθηση ότι η ανεξάρτητη δράση είναι επικίνδυνη και ότι η επιβίωση εξαρτάται από την παρουσία άλλων (Millon, 2011).

Η DPD εκδηλώνεται σε πολλαπλά επίπεδα της  ζωής. Στις διαπροσωπικές σχέσεις, τα άτομα συχνά επιδιώκουν να ευχαριστήσουν τους άλλους, να αποφύγουν διαφωνίες και να λάβουν συνεχή επιβεβαίωση. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε σχέσεις όπου το άτομο υποτάσσεται στις ανάγκες των άλλων, παραμελώντας τις δικές του. Παράλληλα, εμφανίζονται συχνά συναισθήματα άγχους και θλίψης, ιδίως όταν η υποστήριξη που αναζητούν δεν είναι άμεσα διαθέσιμη (Gunderson, 2010). Η εξάρτηση γίνεται τόσο κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας, που η απώλεια ή η απομάκρυνση ενός σημαντικού προσώπου μπορεί να προκαλέσει σοβαρή συναισθηματική κρίση ή ακόμη και καταθλιπτικά επεισόδια.

Η εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας συνδέεται στενά με βιολογικούς και ψυχολογικούς παράγοντες, αλλά και με την κοινωνική ανάπτυξη. Μελέτες δείχνουν ότι άτομα που έχουν μεγαλώσει σε περιβάλλοντα υπερπροστατευτικά ή αυταρχικά μπορεί να αναπτύξουν δυσκολία στην αυτονομία, καθώς η ικανότητα λήψης αποφάσεων και η αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας δεν καλλιεργήθηκαν επαρκώς (Kernberg, 2016). Παράλληλα, η κοινωνική κουλτούρα μπορεί να ενισχύει τις συμπεριφορές εξάρτησης, εάν δίνει υπερβολική έμφαση στη φροντίδα των άλλων ή στην παροχή καθοδήγησης, υπονοώντας ότι η αυτονομία είναι λιγότερο επιθυμητή ή επικίνδυνη.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η DPD χαρακτηρίζεται από γνωσιακές στρεβλώσεις, όπως η υπερεκτίμηση της αδυναμίας του ατόμου και η υποτίμηση των ικανοτήτων του. Τα άτομα μπορεί να σκέφτονται: «Δεν μπορώ να τα καταφέρω χωρίς βοήθεια», «Οι άλλοι είναι πιο ικανοί από μένα» ή «Η μόνη μου ασφάλεια είναι να με φροντίζουν άλλοι». Αυτές οι σκέψεις ενισχύουν τον κύκλο εξάρτησης και υποτακτικότητας, καθιστώντας δύσκολη την ανάπτυξη της αυτονομίας και της ψυχικής ανθεκτικότητας (Bornstein, 1993).

Κλινικά, η διάγνωση απαιτεί  λεπτομερή αξιολόγηση, καθώς η εξαρτητική συμπεριφορά μπορεί να εμφανίζεται σε ήπιες μορφές στο γενικό πληθυσμό ή να συνυπάρχει με άλλες διαταραχές προσωπικότητας, όπως η αποφευκτική (Millon, 2011). Η αναγνώριση των μοτίβων εξάρτησης και η κατανόηση των συναισθηματικών αναγκών του ατόμου είναι κρίσιμη, προκειμένου να σχεδιαστεί η κατάλληλη θεραπεία.

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη βασική παρέμβαση για την DPD. Οι γνωσιακές-συμπεριφορικές προσεγγίσεις (CBT) έχουν δείξει αποτελεσματικότητα στο να βοηθούν τα άτομα να αναγνωρίσουν τις δυσλειτουργικές σκέψεις τους, να αναπτύξουν δεξιότητες αυτονομίας και να αντιμετωπίσουν το άγχος της ανεξαρτησίας (Powers et al., 2005). Παράλληλα, η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία  εστιάζει στις σχέσεις και στην κατανόηση των συναισθηματικών μοτίβων που ενισχύουν την εξάρτηση, δίνοντας στον ασθενή τη δυνατότητα να δημιουργήσει πιο ισορροπημένες και αμοιβαίες σχέσεις. Η θεραπεία απαιτεί υπομονή και συνεχής υποστήριξη, καθώς οι αλλαγές στην αυτοαντίληψη και τη συμπεριφορά είναι σταδιακές. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτονομίας και η αντιμετώπιση του φόβου εγκατάλειψης είναι διαδικασίες που χρειάζονται χρόνο και ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο. Η εμπιστοσύνη στη θεραπευτική σχέση παίζει καταλυτικό ρόλο, καθώς η αίσθηση στήριξης επιτρέπει στο άτομο να δοκιμάζει νέους τρόπους συμπεριφοράς  χωρίς να βιώνει έντονο άγχος ή κρίση (Gunderson, 2010).

Η εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα ζωής, τόσο σε προσωπικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Τα άτομα μπορεί να δυσκολεύονται να εργαστούν ανεξάρτητα, να πάρουν αποφάσεις για τη ζωή τους ή να αντιμετωπίσουν κρίσεις χωρίς εξωτερική καθοδήγηση. Ωστόσο, η κατανόηση της διαταραχής ως έκφραση βαθιάς ανάγκης για φροντίδα και ασφάλεια επιτρέπει στους επαγγελματίες υγείας να προσεγγίσουν το άτομο με σεβασμό, χωρίς στιγματισμό, και να το στηρίξουν στην ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτονομίας.

Συνολικά, η εξαρτητική διαταραχή προσωπικότητας δεν είναι απλώς μια συλλογή συμπτωμάτων ή ένα «πρόβλημα συμπεριφοράς». Είναι μια ανθρώπινη ιστορία αναζήτησης φροντίδας και ασφάλειας,  που αντικατοπτρίζει την ανάγκη του ατόμου να νιώσει αναγνωρισμένο, στηριζόμενο και ασφαλές. Η θεραπεία και η κοινωνική υποστήριξη μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να μετατρέψουν την εξάρτηση σε συνεργασία και την ανασφάλεια σε αυτοπεποίθηση, διασφαλίζοντας ότι η ανάγκη για φροντίδα γίνεται πηγή ανάπτυξης και όχι περιορισμού.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). APA Publishing.

Bornstein, R. F. (1993). Dependency in personality: A review of theory and research. Psychological Bulletin, 114(1), 3–23.

Gunderson, J. G. (2010). Personality disorders: A practical guide(2nd ed.). Guilford Press.

Kernberg, O. F. (2016). The treatment of patients with borderline personality organization and dependent traits. American Psychiatric Publishing.

Millon, T. (2011). Disorders of personality: Introducing a DSM/ICD spectrum from normal to abnormal (3rd ed.). Wiley.

Powers, A., Zuroff, D. C., & Koestner, R. (2005). The effects of interpersonal dependency on self-regulation and interpersonal functioning. Journal of Personality, 73(2), 467–494.